Doğru Kelimesinin Üç İşi: Hakikat, Haklılık, Çizgi
Üç cümle, tek kelime. "Bu cümle doğru": dünyaya uyan bir söz. "Doğru olanı yaptı": ahlaka uyan bir eylem. "İki noktadan bir doğru geçer": bükülmeyen bir çizgi. Dördüncüsü yolda bekler: "eve doğru yürüdü." İngilizce bu işleri bölüştürmüştür: true, right, straight. Almanca da: wahr, richtig, gerade. Türkçe hepsini tek kelimenin sırtına yüklemiş ve kelime yüzyıllardır bu yükle yürüyor.
Kelimenin içinde eski bir resim var. Doğru, doğmak fiilinden gelir: güneşin doğması; doğu, onun her sabah yükseldiği yön. Kelimenin en eski hayali, dünyanın dönüşüyle hizalanmaktır. Burada gizem yok, sözlük bilgisi var. Asıl dikkat çekici olan şu: Türkçe bu kararı bir kez değil, iki kez verdi. Eski Türkçede aynı üçlü işi "köni" kelimesi görüyordu: düz, gerçek, adil. Kutadgu Bilig adaletin adını "köni törü", yani düz yasa koyar. Kelime değişti, kaynaşma korundu. Bir dil aynı birleşimi iki ayrı kelimeyle üst üste seçiyorsa bu rastlantı değildir; tercihtir.
Peki nedir bir araya getirilen? Hakikat ile haklılık ayrı terazilerde tartılır. Bir cümlenin doğruluğu dünyaya bakılarak denetlenir: kar yağıyor mu, yağmıyor mu? Bir eylemin doğruluğu ise bir ölçüye vurularak, başkalarının önünde gerekçeyle savunularak tartılır. Yoklama usulleri ayrı olan iki şeyi kelime tek çatı altına alır.
Bu çatının altı kaygan olabilir. "Benim doğrum" sözü, "gerçek olduğuna inandığım" ile "haklı bulduğum" arasında hiç sürtünmeden kayar. Kayma iki yönde de iş görür: inancım sessizce bir değere dönüşür ve değerler çürütülemeyeceği için cümlem dokunulmazlık kazanır; öte yandan "bu doğru değil" diyen kişi, yanlışsın demekle kalmaz, haksızsın demiş gibi duyulur, olgusal düzeltme ahlaki saldırı muamelesi görür. Hakikat sonrası retorik bu zemini sever: olguyu tartışmak zahmetlidir, kaymaya binmek bedavadır. Oysa haklı olma duygusu, ne kadar derin olursa olsun, bir cümleyi dünyaya uydurmaz; mahkemesi başka, delili başkadır.
Madalyonun öbür yüzü de gerçektir. Bu kaynaşma, ayıran dillerin iki ayrı derste öğrettiği bir şeyi tek kelimede saklar: dürüstlük ile adalet kardeştir. Cümleyi büken ile teraziyi büken akraba iş görür; dil bunu tersinden de söyler, eğri kelimesi aynı simetriyi kurar: eğri çizgi, eğri söz, eğri iş. Bernard Williams hakikatin iki erdemini sayar: isabet ve içtenlik; yani dünyayı özenle yoklamak ve yokladığını saklamadan söylemek. Türkçe bu ikisini, üstüne adaleti de ekleyerek, yüzyıllar önce aynı başlığın altına yazmıştı. Doğruluk kelimesi bugün bile hem isabeti hem namusu söyler.
Buradan büyük bir hüküm çıkarmayalım. Kelime, konuşanı hapsetmez; Türkçe konuşan biri hakikat ile haklılığı ayırt edemez değildir. Ama kelime dikkati eğer: başka dillerin sözlükle gördüğü işi Türkçe elle görmek zorundadır. Almanca konuşan, wahr ile richtig arasında seçim yaparken ayrımı bedavaya getirir; Türkçe konuşanın aynı ayrım için bir soruya ihtiyacı vardır: "Doğru derken: hakikat mi, haklılık mı?" Bu soru ukalalık değildir; kelimenin atladığı sürtünmeyi konuşanın geri koymasıdır. Türkçede eleştirel düşünmenin yerli parçalarından biri budur.
İtiraz hazır: her dil çokanlamlıdır. İngilizcede right hem haklıyı, hem hakkı, hem sağ eli söyler; çokanlamlılıktan hiçbir sonuç çıkmaz. İtirazın yarısı doğrudur: otomatik olarak hiçbir sonuç çıkmaz, hiçbir konuşan kelimesine mahkûm değildir. Ama her çokanlamlılık, dilin sizin yerinize yapmadığı bir ayrımın elle yapılacağı yerdir ve diller bu el işi noktalarını farklı dağıtır. Marangoz tahtanın budağını bilir, oraya gelince yavaşlar. Konuşanın ustalığı da dilinin budaklarını bilmektir. Türkçenin budağı en kritik kavşağa denk düşmüştür: hakikatle adaletin kesiştiği, kamusal konuşmanın en çok ısındığı yere.
Bir dili iyi konuşmak yalnızca kelimelerini bilmek değildir; kelimelerin sizi nerede yalnız bıraktığını bilmektir. Türkçede o yerlerden biri en değerli kelimemizin tam ortasında durur. Soru kısa, gördüğü iş büyük: doğru derken, hakikat mi, haklılık mı?